ایمنی،اولویت نخست معدن.

با توسعهٔ شهرها و افزایش نیاز بشر به منابع معدنی، فعالیت‌های معدن‌کاری روزبه‌روز گسترش می‌یابد و این توسعه در کشورهای در حال توسعه بسیار بیشتر است. کار در معدن بسیار سخت است؛ به‌طوری‌که بسیاری آن را جزء سخت‌ترین مشاغل دنیا می‌دانند. این محیط با توجه به فعالیت‌هایی که در آن انجام می‌شود بسیار خطرناک است و ایمنی باید در اولویت سازمان قرار گیرد. سالانه تعداد زیادی از افراد بر اثر حوادث معدن جان خود را از دست می‌دهند و در کشور ما نیز حوادث معدن سالانه منجر به فوت چندین نفر می‌شود.

نظام فنی و اجرایی کشور (مصوبهٔ هیئت وزیران، ۱۳۸۵) به‌کارگیری معیارها، استانداردها و ضوابط فنی در مراحل تهیه و اجرای طرح و توجه لازم به هزینه‌های نگهداری و بهره‌برداری را مورد تأکید جدی قرار داده است. عملیات معدن‌کاری در مقایسه با دیگر بخش‌های صنعت با خطرات زیادی همراه است و به‌دلیل وقوع حوادثی که منجر به فوت یا معلولیت می‌شوند، ارزیابی بهداشت، ایمنی و محیط زیست (HSE) در معادن اهمیت زیادی دارد. نتایج این ارزیابی به مدیران و مهندسان در طراحی سیستم‌های بهداشت و ایمنی محیط‌های پرخطر کمک مؤثری می‌کند و از بروز حوادث ناگوار جلوگیری می‌کند.

کلمهٔ HSE از حروف اول کلمات Health (سلامتی)، Safety (ایمنی)، Environment (محیط زیست) و Energy (انرژی) تشکیل شده است. به‌طور کلی HSE شامل قوانین، مقررات و فرآیندهایی است که جهت ایمنی کارگران و پیمانکاران در محیط کار، آتش‌نشانی، حفاظت از محیط زیست و حفاظت از محیط پیرامون در برابر خطرات به‌کار می‌رود. یک محیط کاری ایمن و بدون خطر و حادثه با استفاده از سیستم مدیریت بهداشت و ایمنی HSE در سراسر کشور قابل پیاده‌سازی است؛ آنچه در این رابطه بسیار حائز اهمیت است، آموزش کارکنان در مورد بهداشت و ایمنی مطابق با استانداردهای HSE است.

تاریخچهٔ HSE

بحث بهداشت، ایمنی و محیط زیست از زمان انقلاب صنعتی مطرح شد؛ در آن زمان کارگران بسیاری به‌دلیل شرایط کاری نامناسب بر اثر حادثه و بیماری جان خود را از دست می‌دادند و ارتباط میان بیماری و وقوع حادثه کشف شد. در سال ۱۹۷۰ میلادی قانونی برای حمایت از حقوق کارگران و کارمندان تصویب شد که کارفرما را مکلف می‌کرد تمام خطرات ناشی از کار را برای کارگران شرح دهد. تاریخچهٔ HSE در ایران به سال ۱۳۵۳ برمی‌گردد؛ زمانی که طبق بند ۲۶ قانون، شرکت ملی نفت ایران مکلف شد در جریان عملیات هر قرارداد، دقت و مراقبت کامل را برای حفظ منابع ثروت طبیعی و جلوگیری از آلودگی هوا، آب و زمین به‌عمل آورد.

بهداشت (Health)

بهداشت شامل نظارت بر سلامتی کارکنانی است که در محیط‌های آلوده و خطرناک، مانند کار با اشعه یا هوای آلوده، فعالیت می‌کنند. مزایای نظارت بهداشتی:

• تشخیص به‌موقع عوامل نامطلوب تا کارفرما بتواند آن‌ها را کنترل و از شیوعشان جلوگیری کند
• کسب اطلاعات برای ارزیابی خطرات و ریسک‌های بهداشتی
• آگاه‌سازی بیشتر کارکنان از خطرات احتمالی محیط پیرامون
• ایجاد فرصت آموزش مسائل بهداشت و سلامتی به کارکنان

ایمنی (Safety)

کارکرد ایمنی حفاظت از کارکنان در برابر خطرات عملیات کاری است. برخی مشاغل مانند کار در ارتفاع، جوشکاری و حفاری پرخطرند و اگر ایمنی به‌درستی رعایت نشود سلامت کارکنان به خطر می‌افتد. استفاده از تجهیزات ایمنی، ایمن‌سازی محیط کار و مدیریت حریق از کارکردهای ایمنی در HSE است.

محیط زیست (Environment)

کارکرد زیست‌محیطی بر تأثیرات منفی فعالیت‌های صنعتی در طبیعت کنترل دارد و شامل نظارت بر آلودگی‌های ناشی از ماشین‌آلات صنعتی مانند انتشار گازهای هیدروکربن و گازوئیل است. هدف آن کاهش پسماند و آلودگی‌های مخرب محیط زیست و ارائهٔ خدماتی برای جلوگیری یا کاهش این موارد است.

انرژی (Energy)

مبحث انرژی ارتباط مستقیم با نسل آیندهٔ بشریت دارد؛ از این‌رو باید راهکارهای لازم برای استفادهٔ بهینه و جلوگیری از هدررفت انرژی در برنامهٔ سازمانی قرار گیرد تا در هر صنعت و سازمانی از اتلاف این ثروت ارزشمند جلوگیری شود.

ایمنی فنی و سیستم مدیریت HSE

در ایمنی فنی آنچه بسیار حائز اهمیت است اعمال ایمنی در مرحلهٔ طراحی است؛ خطرات احتمالی باید در مرحلهٔ طراحی شناسایی و حذف شوند که بسیار اقتصادی‌تر و عملی‌تر از زمانی است که به افراد یا دارایی‌ها آسیب رسیده باشد. تیم متخصص باید توان ارزیابی خطرات و ریسک‌ها را داشته باشد و این نظارت به سیستم مدیریت HSE یا HSE-MS مربوط است. سیستم مدیریت HSE چارچوبی استاندارد بر اساس ISO 14001 و ISO 45001 است که حفظ سلامت، بهداشت، ایمنی و محیط زیست را تضمین می‌کند و باید به‌عنوان بخشی از فعالیت‌های سازمان اجرا شود. مزایای آن بهبود سلامت و ایمنی، افزایش کارایی با کاهش حوادث و بهبود روابط است؛ کارکنانی که نگرانی شما را نسبت به سلامتشان می‌بینند احساس ارزشمندی می‌کنند و بهره‌وری افزایش می‌یابد.

حفظ و ارتقای سلامت نیروی کار و پیشگیری از آسیب‌های زیست‌محیطی در روند توسعهٔ اقتصادی نیازمند راهکارهای اساسی و مکمل است که راندمان کاری، بهره‌وری و فرهنگ‌سازی اثربخش و ماندگار را در معادن افزایش می‌دهد. ارزیابی سطح ایمنی کاری پیچیده و زمان‌بر است؛ در وقوع هر حادثه دست‌کم دو عامل کلی محیط ناایمن و عمل ناایمن دخیل‌اند و بیان سهم هر یک به‌صورت عدد مستلزم بررسی‌های دقیق است.

معدن یک منطقهٔ عملیاتی است که همواره ماشین‌آلات سنگین در آن کار می‌کنند و استخراج در محدوده‌های بزرگ انجام می‌شود؛ رعایت نکردن نکات ایمنی می‌تواند موجب حادثه شود که گاه به فوت نفرات می‌انجامد و جبران‌ناپذیر است. بهترین روش برای جلوگیری از آن رعایت مسائل ایمنی است.

• الزام بهره‌بردار به استخدام یک مسئول ایمنی برای هر کارگاه؛ در معادن کوچک این وظیفه با مسئول فنی معدن است
• برگزاری کلاس آموزشی چندساعته دربارهٔ ایمنی توسط مسئول ایمنی پیش از به‌کارگیری هر کارگر
• گرفتن تعهد از کارگر برای استفاده از لوازم ایمنی شخصی
• معاینات پزشکی پیش از استخدام و تکرار دوره‌ای آن (سالی دو بار)
• استفادهٔ اجباری از وسایل ایمنی شخصی مانند کفش ایمنی، ماسک، دستکش و کلاه ایمنی که بهره‌بردار موظف به تأمین و کنترل آن است؛ پیشنهاد جریمه برای عدم استفاده
• به‌کارگیری رانندهٔ مخصوص با گواهینامهٔ ویژه برای هر یک از ماشین‌آلات
• نصب تابلو و بنرهای ایمنی؛ از جمله برچسب خطر برق‌گرفتگی روی کلیهٔ تابلوبرق‌ها و تابلوهای استفاده از وسایل ایمنی شخصی
• قرار دادن کپسول آتش‌نشانی در کلیهٔ ماشین‌آلات، کنار تابلوبرق‌ها و مکان‌های مستعد آتش‌سوزی و شارژ دوره‌ای آن‌ها
• جبران کلیهٔ آسیب‌های زیست‌محیطی منطقه توسط بهره‌بردار در پایان عملیات استخراج

سرپرست و کارگران معدن باید در تمام ساعات کاری هوشیار باشند و به امنیت جان خود و همکارانشان اهمیت دهند. اولین قدم، نادیده نگرفتن خطر است؛ یعنی باور این واقعیت که کار در صنعت و معدن ذاتاً پرخطر است و کمترین بی‌احتیاطی ممکن است فجایع جبران‌ناپذیری به دنبال داشته باشد. هنگام برنامه‌ریزی وظایف فقط به اتمام کارها و صرفه‌جویی در هزینه‌ها فکر نکنید و برای ایمنی وقت و هزینهٔ کافی اختصاص دهید. تمام خطرات باید ارزیابی و تا حد ممکن حذف شوند و در مواردی که حذف کامل ممکن نیست، دستورالعمل‌های روشن و آموزش لازم برای مقابله و کاهش خطرات در اختیار تیم قرار گیرد.

همهٔ پرسنل — چه اعضای جدید و چه کارکنان باسابقه — باید به‌طور منظم دوره‌های آموزش ایمنی معدن را که به‌صورت تئوری و عملی برگزار می‌شود بگذرانند. مدیران، سرپرستان و کارگران باید در سطوح مختلف آموزش‌های HSE را طی کنند و شرایط ناایمن و ناسالم را شناسایی و اصلاح کنند؛ مسئولان نیز به آموزش تجزیه و تحلیل حوادث نیاز دارند تا علل و ضعف‌های اساسی را شناسایی و رفع کنند. آموزش بخش مهم و یکپارچه‌ای از خط‌مشی کلی HSE در معدن است و باید حداقل استانداردها تعیین شود تا اطمینان حاصل شود کارکنان از خطرات حوزهٔ کار خود آگاه‌اند و اقدامات کنترلی انجام می‌گیرد. مهم‌ترین نکته، تکرار آموزش‌هاست؛ کار مداوم در محیط پرخطر باعث عادی شدن خطرات می‌شود و تنها تکرار آموزش‌ها این خطرات را یادآوری می‌کند.

ایمنی برق از مهم‌ترین جنبه‌های ایمنی شغلی است؛ زیرا برق می‌تواند باعث برق‌گرفتگی، آتش‌سوزی و حتی انفجار شود. در محیط‌های استخراج تجهیزات الکتریکی متنوعی وجود دارد که ممکن است به داخل یا خارج معدن منتقل شوند و احتمال کشیده شدن و آسیب دیدن سیم‌ها همواره وجود دارد. وجود چاه ارت استاندارد از مهم‌ترین عوامل جلوگیری از حوادث یا کاهش شدت آن‌هاست. اصول و اقدامات کلیدی:

• آموزش کارکنان دربارهٔ خطرات برق، روش‌های ایمن کار، شناسایی خطر و اقدامات اضطراری
• تجهیزات حفاظت فردی: دستکش عایق، کفش ایمنی، کلاه محافظ، لباس ضدجرقه و عینک محافظ
• بازرسی منظم برای شناسایی سیم‌های فرسوده و اتصالات شل و تعمیر و نگهداری پیشگیرانه
• رعایت فاصلهٔ ایمنی از خطوط فشار قوی و نصب علائم هشدار و نرده‌های حفاظتی
• نصب و تست منظم سیستم‌های اتصال به زمین (ارتینگ)
• کلیدهای محافظ جان (RCD) برای قطع سریع جریان در صورت نشتی یا اتصال کوتاه
• برچسب‌گذاری و قفل کردن تجهیزات (Lockout/Tagout) پیش از تعمیر یا سرویس
• پیشگیری از اضافه‌بار با فیوزها و کلیدهای مدار مناسب
• جلوگیری از تجمع آب و رطوبت و استفاده از تجهیزات ضدآب و ضدجرقه در محیط‌های مرطوب
• رعایت استانداردهای NEC، IEC و استانداردهای محلی
• استفاده از تجهیزات ضدانفجار در محیط‌های با خطر انفجار
• برنامه‌های اضطراری و آموزش استفاده از کپسول آتش‌نشانی و کمک‌های اولیه
• بهره‌گیری از سیستم‌های نظارتی هوشمند و تجهیزات خودکار برای کاهش تماس مستقیم انسان با برق
• ارزیابی مداوم ریسک و ثبت و بررسی حوادث برقی

ایمنی برق نه‌تنها یک مسئلهٔ فنی، بلکه یک مسئلهٔ فرهنگی است که به مشارکت همهٔ کارکنان و مدیریت نیاز دارد. سرپرستان و مسئولان ایمنی معدن باید دربارهٔ چگونگی و زمان استفاده از سیم‌های الکتریکی خط‌مشی استانداردی داشته باشند تا معدن‌کاران از آن آگاه باشند و اقدامات ایمنی را رعایت کنند.

انفجارها می‌توانند خسارات جانی و مالی شدید به بار آورند؛ از این‌رو اقدامات و استانداردهای متعددی باید رعایت شود:

• آموزش منظم دربارهٔ خطرات انفجار، تجهیزات ایمنی، شناسایی گازهای قابل انفجار و اقدامات اضطراری
• نظارت بر گازها با گازدتکتور و تخلیهٔ سریع در صورت افزایش غلظت گازهای خطرناک
• سیستم تهویهٔ قوی و کارآمد و جریان هوای تازه
• کنترل گرد و غبار با سیستم‌های مرطوب‌کننده و جمع‌آوری غبار
• در صورت نیاز به انفجار کنترل‌شده، استفاده از مواد منفجره با حساسیت کم و مناسب شرایط معدن و رعایت دقیق پروتکل‌ها و فاصلهٔ ایمنی
• بازرسی تجهیزات الکتریکی و مکانیکی برای جلوگیری از جرقه یا گرمای بیش از حد و استفاده از تجهیزات ضدانفجار در مناطق پرخطر
• طرح‌های اضطراری و تخلیه و تمرین منظم
• پیروی از استانداردهای ملی و بین‌المللی ایمنی معادن مانند MSHA و ISO
• بهره‌گیری از سنسورهای هوشمند، ربات‌ها و سیستم‌های نظارتی خودکار
• ارزیابی مداوم ریسک و اجرای برنامه‌های بهبود مستمر
• تجهیزات حفاظت فردی مانند کلاه ایمنی، ماسک تنفسی و لباس ضدجرقه

کار در معدن می‌تواند از نظر جسمی و روانی سخت باشد؛ تغذیه و استراحت خوب تا حد زیادی به جلوگیری از حوادث کمک می‌کند، زیرا کارگران خسته یا فاقد شرایط جسمی مناسب بیشتر مرتکب خطا می‌شوند. کارگرانی که وظایف سنگینی دارند باید برای بررسی سلامت و تناسب جسمی به مراکز پزشکی معتبر و مورد تأیید وزارت صنعت و معدن مراجعه کنند. برای محافظت از ریه‌ها همیشه از محافظ تنفسی مناسب استفاده کنید؛ استنشاق ذرات یا مجاورت طولانی با سایت‌های استخراج می‌تواند به ریه‌ها آسیب برساند که گاه سال‌ها بعد ظاهر می‌شود. شرکت‌های معدن‌کاری باید شرایط تنفسی را ارزیابی و محافظ‌های تنفسی مناسب تهیه کنند. استفادهٔ کارگران از لوازم ایمنی شخصی از قوانین ضروری است که در شرایط بحرانی حافظ جان آن‌هاست.

استفاده از لوازم انفرادی (PPE) نه‌تنها یک الزام قانونی، بلکه یک مسئولیت اخلاقی برای حفظ سلامت و ایمنی کارکنان است و سازمان‌ها و کارفرمایان باید اطمینان حاصل کنند که کارکنان به تجهیزات مناسب دسترسی دارند و از آن‌ها به‌درستی استفاده می‌کنند. لوازم انفرادی یکی از ارکان اصلی ایمنی در صنایع پرخطر مانند ساخت‌وساز، معدن، صنایع شیمیایی و تولیدی است.

• محافظت از جان و سلامت کارکنان در برابر برق‌گرفتگی، سوختگی، بریدگی، مواد شیمیایی و گازهای سمی و جلوگیری از حوادث مرگبار
• کاهش شدت آسیب‌ها به‌عنوان آخرین خط دفاعی؛ مانند کلاه ایمنی در برابر سقوط اشیا
• رعایت قوانین و استانداردهای ایمنی مانند OSHA و ISO؛ عدم رعایت می‌تواند به جریمه یا تعطیلی کارگاه بینجامد
• افزایش بهره‌وری و کاهش غیبت‌ها و هزینه‌های درمانی
• حفاظت در برابر خطرات غیرقابل پیش‌بینی مانند پاشش مواد، جرقه و ذرات معلق
• ایجاد فرهنگ ایمنی؛ کارکنان با مشاهدهٔ رعایت ایمنی توسط همکاران و مدیریت ترغیب می‌شوند
• جلوگیری از اثرات بلندمدت مانند بیماری‌های تنفسی و پوستی
• کاهش هزینه‌های درمان، غرامت و توقف تولید و بهبود اعتبار سازمان
• انطباق با شرایط خاص کاری مانند کمربند ایمنی، لباس ضداسید و دستگاه تنفسی
• حفاظت از محیط زیست؛ مانند ماسک تنفسی که از انتشار گازهای سمی جلوگیری می‌کند

انواع رایج لوازم انفرادی

• کلاه ایمنی — محافظت از سر در برابر ضربه یا سقوط اشیا
• عینک محافظ — جلوگیری از آسیب چشم در برابر پاشش مواد یا ذرات
• دستکش ایمنی — محافظت از دست‌ها در برابر بریدگی، سوختگی و مواد شیمیایی
• ماسک تنفسی — جلوگیری از استنشاق گرد و غبار، گازها و بخارات سمی
• لباس محافظ — مقاوم در برابر آتش، مواد شیمیایی و شرایط آب و هوایی سخت
• کفش ایمنی — محافظت از پاها در برابر سقوط اشیا یا لغزش
• گوشی محافظ — کاهش آسیب شنوایی در محیط‌های پرسروصدا

نکات مهم در استفاده

• انتخاب مناسب متناسب با خطرات محیط کار
• آموزش نحوهٔ استفادهٔ صحیح و نگهداری به کارکنان
• بازرسی منظم و تعویض در صورت نیاز
• راحتی و تناسب با اندازهٔ کاربر تا مانع انجام کار نشود