معدن بالاست نانگردنانگردگروه توسعهزیر ساخت بهمن
نمای هوایی معدن نانگرد

سند فنی معدن

مشخصات معدن نانگرد

شناسنامه معدن
بهره‌بردار
گروه توسعه زیرساخت بهمن
ماده معدنی
سنگ لاشه آندزیتی
استان · شهرستان
مرکزی · آشتیان
موقعیت
۲۶ کیلومتری جنوب‌شرقی آشتیان، کیلومتر ۵۰ جاده اراک–قم، روبه‌روی ایستگاه راه‌آهن نانگرد
مساحت محدوده
۱۹۱ هکتار (۱٫۹۱ کیلومترمربع، محدوده چهارضلعی A–B–C–D)
کد شناسایی
۱۹۷۴۶۲
پروانه بهره‌برداری
شماره ۴۶۵۴۲، مورخ ۱۳۹۳/۱۲/۱۲
گواهی کشف
شماره ۲۸۳۱۹، مورخ ۱۳۹۳/۰۷/۱۵
ذخیره قطعی
۲۳٬۳۸۸٬۷۵۰ تن، تأییدشده توسط سازمان صنعت، معدن و تجارت
ذخیره برآوردی
بیش از ۵۰ میلیون تن
ظرفیت پروانه
۳۰۰٬۰۰۰ تن در سال
توان تولید
بیش از ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تن در سال با دو خط سنگ‌شکن فعال
روش استخراج
روباز پلکانی (سه پله)، با ریپر و پیکور و آتشباری حداقلی
فرآوری
جدیدترین دستگاه‌های فرآوری موجود در ایران
دسترسی ریلی
خط فرعی داخل محدوده معدن
دسترسی جاده‌ای
۵ کیلومتر تا جاده اراک–قم؛ ۵۵ کیلومتر تا اراک
تأیید راه‌آهن
بالاست مورد تأیید راه‌آهن جمهوری اسلامی ایران
—

مقدمه

معدن به‌عنوان یکی از قدیمی‌ترین و مهم‌ترین فعالیت‌های بشری، نقش اساسی در توسعهٔ تمدن و پیشرفت صنعتی ایفا کرده است. از دوران باستان تا به امروز، استخراج مواد معدنی به‌عنوان منبعی حیاتی برای تأمین مواد اولیهٔ صنایع مختلف، از ساخت ابزارهای اولیه تا تولید فناوری‌های پیشرفته، مورد استفاده قرار گرفته است. معادن نه‌تنها منابعی مانند فلزات، زغال‌سنگ، نفت، گاز و سنگ‌های قیمتی را در اختیار بشر قرار می‌دهند، بلکه به‌عنوان موتور محرکهٔ اقتصاد بسیاری از کشورها، اشتغال‌زایی و رشد اقتصادی را به همراه دارند.

فعالیت‌های معدنی همواره با چالش‌هایی همچون مسائل زیست‌محیطی، ایمنی کارگران و مدیریت پایدار منابع همراه بوده است. امروزه با پیشرفت فناوری و افزایش آگاهی‌های زیست‌محیطی، صنعت معدن‌کاری به‌سمت روش‌های استخراج پایدارتر و مسئولانه‌تر حرکت کرده است تا تعادلی میان بهره‌برداری از منابع طبیعی و حفظ محیط زیست برقرار کند. در این راستا مطالعه و بهره‌برداری از معادن نیازمند دانش تخصصی در زمینه‌های زمین‌شناسی، مهندسی معدن، محیط زیست و اقتصاد است.

ذخایر معدنی هر کشور در استقلال صنعتی و افزایش درآمدهای ارزی آن نقش اساسی دارند. استان مرکزی به‌عنوان بخشی از نوار ماگمایی ارومیه–بزمان و زون سنندج–سیرجان، توان معدنی فلزی و غیرفلزی درخور توجهی دارد و معدن‌کاری در آن سابقهٔ دیرینه دارد؛ به‌طوری‌که در حال حاضر حدود ۳۸۰ معدن غیرفلزی و صنعتی (باریت، کائولن، فلدسپات، بنتونیت، خاک سرخ، سیلیس، اخرا، تالک، فلورین، دولومیت)، مصالح ساختمانی (آهک، سنگ گچ، کنگلومرا، تراورتن، مرمریت، گرانیت) و فلزی (آهن، سرب و روی) در آن بهره‌برداری می‌شود.

خط آهن همواره در معرض تنش‌های شدید است؛ از قطارهای باری سنگین تا مسافری سریع‌السیر. خط، وزن وسیلهٔ نقلیه را تحمل می‌کند و هم‌زمان آن را هدایت می‌کند. نیروهای عمودی و افقی ناشی از حرکت وسیلهٔ نقلیه بر ریل، تراورس و «بالاست» اثر سنگینی دارند که لازم است در وضعیت استاتیک و دینامیک بررسی شوند تا خطی ایمن و قابل‌اعتماد احداث شود.

1-1

کلیات و سوابق

معدن نانگرد با ذخیرهٔ قطعی بیش از ۲۰ میلیون تن ماده معدنی در شهرستان آشتیان و در نزدیکی ایستگاه قطار نانگرد واقع شده است. خط فرعی داخل محدوده معدن. معدن تا جادهٔ اصلی اراک–قم ۵ کیلومتر و تا شهر اراک ۵۵ کیلومتر فاصله دارد و از نظر جاده‌ای نیز در دسترس است. پیش‌بینی می‌شود نزدیکی معدن به مرکز استان، شهرستان آشتیان، شهر جدید امیرکبیر، شهر کارچان و روستاهایی مانند امرآباد، ابراهیم‌آباد و شهسواران که همگی در حال توسعه‌اند و نیاز مبرم به مصالح دارند، بازار خوبی برای مصالح تولیدی معدن ایجاد کند.

بهره‌بردار میزان فروش سالیانهٔ معدن را ۳۰۰ هزار تن برآورد کرده است؛ در صورت ایجاد بازار فروش، با دو خط سنگ‌شکن فعال امکان تولید تا بیش از یک میلیون تن در سال وجود دارد.

سوابق پروانه

  • ۱۳۹۱: ثبت گزارش پایان عملیات اکتشافی و تأیید آن در ۱۳۹۲
  • ۱۳۹۳/۰۷/۱۵: صدور گواهی کشف به شمارهٔ ۲۸۳۱۹
  • ۱۳۹۳/۰۹/۲۰: ثبت نخستین طرح بهره‌برداری
  • ۱۳۹۳/۱۲/۱۲: صدور پروانهٔ بهره‌برداری با ذخیرهٔ قطعی ۱٬۲۰۰٬۰۰۰ تن و احتمالی ۲۵ میلیون تن و ظرفیت سالانهٔ ۵۰ هزار تن
  • ۱۳۹۶/۰۹/۲۳: انتقال پروانه به گروه توسعه زیرساخت بهمن؛ در طرح تمدید، استخراج سالیانه به ۲۰۰ هزار تن افزایش یافت
  • ۱۳۹۹: تمدید پروانه به مدت شش سال از ۱۳۹۹/۱۲/۱۲ تا ۱۴۰۵/۱۲/۱۲
  • ۱۴۰۰ تا ۱۴۰۲: اکتشاف حین استخراج؛ تأیید گزارش پایان عملیات در ۱۴۰۲/۰۳/۰۶ و موافقت با تخصیص ۲۳٬۳۸۸٬۷۵۰ تن سنگ لاشهٔ آندزیتی
  • ۱۴۰۳: افزایش ظرفیت سالانه به ۳۰۰ هزار تن و افزودن دو خط سنگ‌شکن در این طرح
1-2

مشخصات و مختصات محدوده

بر اساس میله‌گذاری انجام‌شده، محدودهٔ معدن با کد شناسایی ۱۹۷۴۶۲ به‌صورت یک محدودهٔ چهارضلعی ABCD و مساحت کلی ۱٫۹۱ کیلومترمربع در ۲۶ کیلومتری جنوب‌شرقی شهرستان آشتیان و به کد پستی ۳۹۶۳۱۳۵۵۱۷ واقع شده است. مختصات رئوس آن در جدول زیر آمده است.

رأسعرض جغرافیاییطول جغرافیایی
A34° 18′ 50.51″ N50° 11′ 30.28″ E
B34° 19′ 38.71″ N50° 11′ 30.28″ E
C34° 19′ 38.71″ N50° 10′ 39.98″ E
D34° 18′ 50.51″ N50° 10′ 39.98″ E
1-3

موقعیت جغرافیایی و راه دسترسی

از اراک

ابتدا به‌سمت قم حرکت کنید؛ هفده کیلومتر بعد از شهر جدید امیرکبیر، در کیلومتر ۵۲ (نرسیده به پمپ‌بنزین گندم‌زار) دوربرگردان را به‌سمت اراک دور بزنید، پس از طی ۲ کیلومتر در سمت راست وارد جادهٔ فرعی شوید و پس از ۵ کیلومتر وارد محدودهٔ معدن می‌شوید.

از آشتیان

به‌سمت قم حرکت کنید و پس از رسیدن به جادهٔ اراک–قم به‌سمت اراک بروید؛ پس از حدود ۱۰ کیلومتر به جادهٔ معدن می‌رسید.

1-4

جغرافیا و پیشینهٔ آشتیان

آشتیان مرکز شهرستان آشتیان در استان مرکزی است که از متعلقات عراق عجم بوده است. این شهرستان از شمال به تفرش و قم و از جنوب به اراک و محلات محدود است، ۱۳۴۸ کیلومترمربع مساحت دارد و دارای ۱ شهر، ۱ بخش و ۳ دهستان است. آشتیان از شهرهای کهن ایران است؛ نام آن در کتاب تاریخ قم (۳۷۸ هجری قمری) به‌صورت ابرشتجان آمده و با آتشکده‌های دوران زرتشتی پیوند دارد و به معنای پرستشگاه است. این منطقه جزء «ماد سفلی» یا «ماد بزرگ» بوده و دژهای فراوانی از دوران ماد در آن به چشم می‌خورد.

شهر آشتیان در منطقه‌ای نسبتاً سردسیر در دامنهٔ رشته‌کوه آشتیان و مشرف به ارتفاعات زاگرس از طرف غرب قرار دارد و با ارتفاع ۲۱۲۰ متر از سطح دریا چهاردهمین شهر مرتفع ایران است. زمستان‌های سرد و کوهستانی و تابستان‌های معتدل دارد. از قله‌های اطراف می‌توان به کوه کلاهه با ۳۰۸۴ متر که آشتیان را از تفرش جدا می‌کند، کوه زیرگان با ۲۶۴۰ متر و کوه میرآب با ۲۸۱۵ متر که نماد طبیعی شهرستان است اشاره کرد.

مهم‌ترین منابع آب منطقه، رودخانهٔ فصلی آشتیان و چند رودخانهٔ فصلی دیگر به‌همراه تعداد محدودی چشمه است و منابع زیرزمینی شامل تعداد قابل‌ملاحظه‌ای رشته قنات و چاه‌های عمیق و نیمه‌عمیق است. دو راه آسفالت از آشتیان منشعب می‌شود: به‌سمت جنوب‌شرق تا راهجرد در مسیر راه سراسری قم–اراک به درازای ۳۵ کیلومتر، و به‌سمت شمال‌غرب تا شهر آب در مسیر تفرش–فراهان–اراک به درازای ۱۴ کیلومتر.

1-5

روستای مزرعه نو

روستای مزرعه نو در دهستان مزرعه نو استان مرکزی، با وضعیت طبیعی دشتی و دارای جاده‌های آسفالت است. این روستا با جمعیت حدود ۶۲۳ نفر و ۲۲۵ خانوار، دارای زمین ورزشی، سالن ورزشی و مسجد است و گاز لوله‌کشی، اینترنت و وسایل نقلیهٔ عمومی در آن فراهم است.

1-6

آب و هوای منطقه

اقلیم آشتیان سرد و خشک است. دورهٔ بارش معمولاً از اوایل آبان شروع شده و تا اواسط خرداد ادامه دارد و میانگین بارندگی سالانه ۲۶۵ میلی‌متر است. فصل سرما نسبتاً طولانی است و از اوایل آبان تا اواخر فروردین ادامه دارد. آشتیان شهری بادخیز است؛ زیرا میان کوه‌های نسبتاً مرتفع در شمال و کویر میقان در جنوب قرار گرفته است.

آب و هوای روستای مزرعه نو تحت‌تأثیر اقلیم آشتیان است: بهار خنک و معتدل، تابستان گرم و خشک با دمای بیش از ۳۰ درجهٔ سانتی‌گراد، پاییز همراه با بارش، و زمستان سرد با دمای زیر صفر و پوشش برف. مهم‌ترین منبع آب شهر رودخانهٔ فصلی آشتیان است که از به‌هم‌پیوستن دو رود فصلی تشکیل می‌شود؛ شاخهٔ بزرگ‌تر، رود آهو، از درهٔ کوه کلاهه سرچشمه می‌گیرد و رودخانه پس از گذر از آشتیان و روستاهای سیاوشان و دستجرده به کویر میقان می‌ریزد.

1-7

پوشش گیاهی و جانوری آشتیان

آشتیان به‌دلیل قرار گرفتن در منطقهٔ کوهستانی و نیمه‌خشک، پوشش گیاهی مقاوم به کم‌آبی و سازگار با اقلیم منطقه دارد.

  • گیاهان مرتعی: انواع گون، درمنه، چوبک و سایر گیاهان مقاوم به خشکی
  • درختان و درختچه‌ها: بادام کوهی، بنه (پستهٔ وحشی)، ارژن و زالزالک
  • گیاهان دارویی: آویشن، کاکوتی، گل گاوزبان و شیرین‌بیان
  • گیاهان زراعی: گندم، جو و سایر محصولات در مناطق پایین‌دست و نزدیک روستاها

پوشش جانوری شامل پستاندارانی مانند قوچ و میش وحشی، کل و بز کوهی، گرگ، روباه، خرگوش و تشی؛ پرندگانی مانند کبک، تیهو، بلدرچین و پرندگان شکاری (عقاب، جغد و شاهین)؛ خزندگان و حشرات است. منطقهٔ شکار ممنوع کلاهه ۱۹٬۱۲۶ هکتار وسعت دارد و در شمال‌شرق روستای گرکان قرار گرفته است؛ در این منطقه ۲۷ گونه از ۱۷۰ پستاندار ایران — از جمله گراز، قوچ اراکی، گربهٔ پالاس، پازن، گرگ، شغال و روباه — و ۷۲ گونه پرنده و ۴۹ گونه خزنده زیست می‌کنند. محدودهٔ معدن نزدیک به منطقهٔ حفاظت‌شدهٔ هفتاد قله است. چرای بی‌رویهٔ دام، شکار غیرقانونی و تغییرات اقلیمی تنوع زیستی منطقه را تهدید می‌کند و این تنوع نیازمند حفاظت و مدیریت صحیح است.

2-1

جغرافیای استان مرکزی

استان مرکزی در هزارهٔ اول پیش از میلاد جزو ایالات ماد بزرگ و از کانون‌های قدیمی استقرار در فلات ایران بوده است. این استان میان رشته‌کوه‌های البرز و زاگرس و در مجاورت کویر مرکزی، بین ۳۳ درجه و ۳۰ دقیقه تا ۳۵ درجه و ۳۵ دقیقهٔ عرض شمالی و ۴۸ درجه و ۵۷ دقیقه تا ۵۱ درجهٔ طول شرقی قرار دارد و از شمال به تهران و قزوین، از جنوب به اصفهان و لرستان، از شرق به اصفهان و تهران و از غرب به همدان محدود است. مساحت آن حدود ۲۹٬۱۵۲ کیلومترمربع و مرکز آن اراک است. بلندترین نقطه قلهٔ شهباز با ۳۳۸۸ متر در رشته‌کوه راسوند و پست‌ترین نقطه دشتی در جنوب ساوه با ۹۵۰ متر است. حدود ۳۸ درصد استان در منطقهٔ نیمه‌بیابانی قرار دارد.

حدود ۱۹ درصد مساحت استان را زمین‌های کشاورزی، ۵۷ درصد را مراتع و باقی را زمین‌های غیرکشاورزی مانند دریاچه‌ها، کویرها، جاده‌ها و شهرها تشکیل می‌دهند. اساس اقتصاد استان به ترتیب اهمیت بخش‌های خدمات، صنعت و کشاورزی است. مهم‌ترین صنایع استان ماشین‌سازی، آلومینیوم‌سازی، هلی‌کوپترسازی، کابل‌سازی، واگن‌سازی، کمباین‌سازی، لاستیک‌سازی و قند است و فرش ساروق اراک و محلات، قالیچهٔ ساوه، گلیم و جاجیم تفرش، گیوهٔ اراک و محصولات مسی از مهم‌ترین صنایع دستی آن‌اند. ایلات و عشایری مانند شاهسون، کلهر و خلج در استان زندگی می‌کنند.

2-2

زمین‌شناسی سلفچگان و منطقه

زمین‌شناسی ایران از نظر ساختاری پیچیده است و زون‌های ساختاری گوناگون از سنگ‌های دگرگونهٔ پرکامبرین پسین تا مجموعه‌های ماگمایی ترشیری را شامل می‌شود. سیمای ساختاری فعلی ایران در ارتباط با فعالیت‌های کوهزایی و ماگمایی سنوزوئیک، در نتیجهٔ همگرایی ورق عربستان و ایران مرکزی و بسته شدن نئوتتیس — که سن آن میوسن در نظر گرفته می‌شود — شکل گرفته است. فعالیت‌های آتشفشانی ترشیری عموماً در سه مجموعهٔ ماگمایی ارومیه–دختر، البرز و غرب ایران رخ داده است. معدن نانگرد در نقشهٔ زمین‌شناسی ۱:۱۰۰٬۰۰۰ سلفچگان قرار دارد.

منطقه در امتداد کمربند ماگمایی ارومیه–دختر قرار دارد. سنگ‌های آذرین منطقه شامل آندزی‌بازالت، آندزیت، داسیت، دیوریت و کوارتزدیوریت با بافت پورفیری است که به‌صورت آتشفشانی و نیمه‌آتشفشانی دیده می‌شوند. کانی‌های تشکیل‌دهنده پلاژیوکلاز، آمفیبول، بیوتیت و کوارتز به‌همراه پیروکسن و آثاری از فلدسپات پتاسیم‌اند. دگرسانی گستردهٔ پتاسیک، فیلیک و پروپیلیتیک حضور سیالات گرمابی را نشان می‌دهد و آمفیبول‌ها و بیوتیت‌های غنی از منیزیم بیانگر نفوذی‌های حاوی مس پورفیری است.

واحدهای سنگی

  • واحد Mlm: مارن سبز تیره در بخش زیرین و مارن قرمز با میان‌لایه‌های سنگ‌آهک ماسه‌ای–سیلتی در بخش بالایی؛ ستبرای کلی حدود ۹۰۰ تا ۱۲۰۰ متر؛ سن میوسن و هم‌ارز سازند قم
  • واحد MPan: گدازهٔ آندزیتی تیرهٔ متمایل به قهوه‌ای به ستبرای ۱۵ تا ۲۰ متر با بافت پورفیری؛ فنوکریست‌های پلاژیوکلاز از نوع لابرادور–آندزین؛ کالک‌آلکالن
  • واحد Mv: گدازه‌های خاکستری تیره و سبز به ستبرای ۱۰ تا ۱۵ متر با بافت پورفیری؛ پلاژیوکلاز، کلینوپیروکسن، آمفیبول و کوارتز؛ آندزیت–تراکی‌آندزیت و کالک‌آلکالن
  • واحد Plc1: توف، لاپیلی‌توف و توف‌برش خاکستری مرحلهٔ آتشفشانی پلیوسن همراه با کنگلومرا و ماسه‌سنگ؛ شیب حدود ۱۵ درجه به‌سوی جنوب‌غرب
  • واحد Qtr: تراورتن توده‌ای و لایه‌دار کرمی متمایل به خاکستری به ستبرای حدود ۱۰ متر در راستای گسل کهک

زمین‌شناسی ساختمانی و اقتصادی

ورقهٔ مورد بررسی در پهنهٔ ساختاری ایران مرکزی قرار دارد. جنبش‌های کوهزایی کیمرین پسین تا آلپی پسین در شکل‌گیری ساختار منطقه نقش داشته‌اند؛ روند چین‌خوردگی‌ها شمال‌غرب–جنوب‌شرق و هم‌راستای زاگرس و البرز غربی است و گسل‌های کهک و کهک–خورهه دست‌کم از کوهزایی کیمرین پسین تا کواترنری فعال بوده‌اند. از چین‌ها می‌توان به تاقدیس نامتقارن خراب–سرهرود اشاره کرد و گسل‌ها عمدتاً امتدادلغز چپ‌گردند. کانی‌های اقتصادی ورقه شامل گالن (کانساری که در گذشته بهره‌برداری شده و اکنون متروکه است) و رگه‌های باریت به ضخامت ۲ تا ۵۰ سانتی‌متر است که برخی از آن‌ها هم‌اکنون بهره‌برداری می‌شوند.

نقشهٔ زمین‌شناسی معدن

نقشهٔ زمین‌شناسی معدن بر اساس نقشهٔ رسمی سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی تهیه شده است. پس از انجام پی‌جویی‌های لازم، کادری در محدوده برای تهیهٔ نقشهٔ ۱:۱۰۰۰ زمین‌شناسی و توپوگرافی معدن نانگرد در نظر گرفته شد.

3-1

آندزیت

سنگ‌ها از منابع طبیعی‌اند که با اهداف مختلف استفاده می‌شوند و صنایع راه و ساختمان اصلی‌ترین حوزهٔ مصرف آن‌هاست. سنگ آندزیت از سنگ‌های آذرین است و کاربرد زیادی در صنایع راه و ساختمان دارد. این سنگ از کانی‌های پلاژیوکلاز فلدسپار سرشار است و ممکن است بیوتیت، پیروکسن یا آمفیبول نیز داشته باشد؛ معمولاً کوارتز یا الیوین ندارد و در جریان گدازه‌های آتشفشانی استراتوولکان‌ها یافت می‌شود. به‌دلیل سرد شدن سریع گدازه در سطح زمین از بلورهای ریز تشکیل شده است؛ گاه آن‌قدر ریز که بدون میکروسکوپ دیده نمی‌شوند. آندزیت‌هایی که از گدازهٔ به‌سرعت سردشده تشکیل شده‌اند مقداری شیشه دارند و آندزیت حاصل از گدازهٔ گازدار، بافت حفره‌ای یا آمیگدالوئید دارد که حفره‌های آن با کانی زئولیت پر می‌شود.

محل تشکیل آندزیت

آندزیت به‌همراه دیوریت از سنگ‌های متداول پوستهٔ قاره‌ای بالای نواحی فرورانش است که هنگام فرو رفتن و ذوب صفحهٔ اقیانوسی تشکیل می‌شوند. دیوریت در درون زمین متبلور می‌شود و آندزیت همان ماگمای فوران‌کرده است که در سطح زمین به‌سرعت سرد می‌شود. هر دو ترکیبی حدواسط میان بازالت و گرانیت دارند. نام آندزیت از رشته‌کوه‌های آند گرفته شده است؛ منابع عظیم آن در آمریکای مرکزی، مکزیک، واشنگتن و اورگان، ژاپن، اندونزی، فیلیپین، نیوزیلند و دریای کارائیب یافت می‌شود و در پشته‌های میان‌اقیانوسی، نقاط داغ اقیانوسی و جایی که ماگما پوستهٔ قاره را ذوب می‌کند نیز تشکیل می‌شود.

ویژگی‌ها و مشخصات

علاوه بر پیروکسن، فلدسپات پلاژیوکلاز نیز در تشکیل آندزیت نقش دارد و ممکن است هورنبلند داشته باشد؛ آپاتیت، گارنت، ایلمنیت، بیوتیت، مگنتیت و زیرکن نیز از کانی‌های آن‌اند. محتوای سیلیس آن متوسط و ۵۰ تا ۶۵ درصد است. ساختار پورفیریک دارد؛ یعنی در زمینهٔ ریزدانه بلورهای درشت نیز دیده می‌شود. معمولاً خاکستری و از بازالت روشن‌تر است و در مقیاس موهس سختی ۷ دارد. وزن مخصوص آندزیت معدن نانگرد حدود ۲٫۷ است. آندزیت حاوی اکسید آهن قهوه‌ای مایل به قرمز، حاوی پیریت زرد یا طلایی، حاوی هورنبلند یا اپیدوت مایل به سبز و آندزیت سیاه سرشار از مگنتیت است.

  • مقاومت بسیار بالا در برابر سرما و گرما، به‌طوری‌که در هر اقلیمی حتی سرمای شدید و رطوبت بالا قابل استفاده است
  • کیفیت بالا، مقاومت، زیبایی و سبکی با قیمت مناسب نسبت به سایر سنگ‌ها
  • وزن کمتر و دوام بالاتر نسبت به سنگ‌های گرانیت
  • همسانی کامل با ملات
  • افزایش جلا و زیبایی با گذر عمر سنگ
3-4

سنگ لاشه، شن و ماسه

سنگ لاشه سنگی است که نتوان آن را به‌عنوان سنگ تزئینی به‌کار برد، ولی قابلیت استفاده برای تولید شن و ماسه، ساخت دیواره‌ها، استفاده در ساخت پل‌ها و بالاست ریل راه‌آهن را داشته باشد؛ در کارخانه‌های سنگ لاشه از آن برای تولید پودر سنگ نیز استفاده می‌شود. سنگ‌های ساختمانی که به‌صورت مالُن یا اشکال نامنظم برای پی ساختمان، دیوار و پایهٔ پل به‌کار می‌روند در ردیف سنگ لاشه‌اند؛ به عبارت دیگر معادنی که سنگ قواره و کوپ نمی‌دهند به‌صورت سنگ لاشه بهره‌برداری می‌شوند.

شن و ماسه حاصل خردایش سنگ‌ها به‌صورت طبیعی یا با دستگاه‌های سنگ‌شکن است. دانه‌های کوچک‌تر از ۶ میلی‌متر ماسه، ۶ تا ۱۲ میلی‌متر شن نخودی، ۱۲ تا ۲۵ میلی‌متر شن بادامی و بالاتر تا ۶۰ میلی‌متر بالاست نامیده می‌شوند. شن و ماسه قسمت اصلی بتن را تشکیل می‌دهد و در ساختمان، راه‌سازی و تأسیسات کاربرد فراوان دارد: ملات ماسه و سیمان برای چیدن آجر، فرش موزاییک و نصب کاشی؛ شن با ابعاد مختلف در کف فضاهای روی زمین برای جلوگیری از نفوذ رطوبت؛ یک لایه ماسهٔ غیرآهکی روی لوله‌های تأسیسات؛ و در خاکریزها، فیلترها، شیشه‌سازی و موزاییک‌سازی. در راه‌سازی نیز از زیرسازی تا آسفالت رویه، شن و ماسه ارکان اصلی ساخت است.

انواع شن و ماسه

شن و ماسهٔ طبیعی در دریاها و بیابان‌ها بر اثر برخورد امواج و وزش باد به‌وجود می‌آید؛ مانند ماسهٔ رودخانه‌ای و ماسهٔ بادی که پیش از عرضه برای زدودن خاک شسته می‌شود. شن و ماسهٔ طبیعی نمی‌تواند نیاز صنایع را برطرف کند و بخش اعظم شن و ماسهٔ مصرفی ساخت‌وساز به روش مصنوعی و با دستگاه تولید می‌شود. جنس شن و ماسهٔ طبیعی در اختیار ما نیست، اما در شن و ماسهٔ شکسته می‌توان معدن را مطالعه و نوع سنگ را انتخاب کرد. بهترین سنگ برای شن و ماسه سنگ‌های گرانیت و سیلیسی است و به‌طور کلی هرچه سنگ متراکم‌تر و وزن مخصوص آن بیشتر باشد برای بتن و راه‌سازی بهتر است.

الزامات سنگ

  • یکدست و فاقد رگه‌های خاکی با وزن مخصوص نه کمتر از ۱٫۵ گرم بر سانتی‌متر مکعب
  • بدون پوکی یا پوسیدگی موضعی و بدون واکنش در فعل و انفعالات شیمیایی سخت شدن سیمان
  • بدون تغییر شکل و حجم در مجاورت آب؛ جذب آب نه آن‌قدر کم که مانع چسبیدن ملات شود
  • مقاوم در برابر گرما، سرما و یخ‌زدگی و در برابر سایش، ضربه و سایر نیروهای وارد بر سازه
  • عاری از خاک رس، لای و سایر ریزدانه‌ها؛ پرهیز از سنگ گچ، انیدریت و کلیهٔ سولفات‌ها
  • فاقد نمک‌هایی که بر فولاد اثر می‌گذارند؛ چنین سنگی نباید در سازه‌های بتن‌آرمه مصرف شود

تولید شن و ماسه به روش مصنوعی

سنگ‌های استخراج‌شده به کارخانه هدایت می‌شوند، شسته یا ناخالصی‌های آن‌ها گرفته می‌شود و در سنگ‌شکن‌های اولیه، ثانویه و ثالثیه به ابعاد مورد نیاز خرد می‌شوند. مهم‌ترین تجهیزات عبارت‌اند از:

  • سنگ‌شکن فکی — نخستین دستگاه خط که انواع سنگ‌ها را میان فک متحرک و فک ثابت خرد می‌کند
  • سنگ‌شکن کوبیت — خروجی فکی را با چکش‌های روی روتور و پرتاب سنگ به‌سمت سندان کوچک‌تر می‌کند
  • ماسه‌ساز — سنگ‌شکنی که ابعاد سنگ را بسیار کوچک می‌کند (انواع پاکتی، خرگوشی و راک‌اندراک)
  • ماسه‌شور — زدودن خاک از روی سنگ برای بالا بردن کیفیت محصول
  • خشک‌کن — گرفتن رطوبت سنگ پس از ماسه‌شور
  • نوار نقاله — جابه‌جایی محصول، افزایش سرعت خط، کاهش صدمات و امکان تخمین تولید روزانه
3-8

بالاست

بالاست لایه‌ای از مصالح سنگی شکسته با قطر متوسط ۲۰ تا ۶۰ میلی‌متر است که مجموعهٔ تراورس‌ها و ریل روی آن قرار می‌گیرد و پیش‌بینی آن برای رسیدن به اهداف زیر ضروری است:

  • تحمل نیروهای قائم، افقی و جانبی وارد بر تراورس‌ها به منظور نگه داشتن خط در موقعیت معین خود
  • تأمین بخشی از برجهندگی و جذب انرژی خط
  • پخش و انتقال بارها به لایه‌های تحتانی
  • توزیع و انتشار بارها به لایه‌های زیرین
  • زهکشی آب‌های سطحی
  • تنظیم و یکدست کردن سطح ریل در هنگام ریل‌گذاری و تعمیرات
  • میرایی و استهلاک ضربات، ارتعاشات و صداهای حاصل از حرکت وسایل نقلیهٔ ریلی
  • عایق یخبندان برای لایهٔ زیرین
  • جلوگیری از رشد گیاهان در خط

مهم‌ترین مشخصات سنگ بالاست که کیفیت و عمر آن را تعیین می‌کند عبارت‌اند از مواد زائد، مقاومت در معرض یخبندان، مقاومت در برابر سایش و خوردگی، سلامت مصالح، وزن مخصوص و پوکی، و مقاومت فشاری خشک و اشباع. حدود پذیرش این مشخصات و نتایج آزمایشگاهی بالاست نانگرد در صفحهٔ «آزمایش‌ها» آمده است.

مشاهدهٔ آزمایش‌های بالاست ←
5-1

استخراج معدن و روش‌های روباز

روش‌های استخراج معادن در دو گروه روباز و زیرزمینی قرار می‌گیرند. روش زیرزمینی برای معادنی به‌کار می‌رود که ماده معدنی فاصلهٔ زیادی با سطح زمین دارد و باطله‌برداری زیاد از نظر اقتصادی به‌صرفه نیست. در معدن نانگرد ماده معدنی در سطح زمین قرار دارد و در گروه روباز جای می‌گیرد؛ روشی مهم که با رعایت اصول زیست‌محیطی و ایمنی می‌تواند به‌صورت پایدار انجام شود.

مراحل استخراج روباز

  • اکتشاف و ارزیابی ذخایر — مطالعات زمین‌شناسی، نمونه‌برداری و تحلیل داده‌ها برای تعیین کیفیت و کمیت
  • آماده‌سازی سایت — پاکسازی گیاهان و خاک سطحی و ایجاد جاده‌های دسترسی و زیرساخت‌ها
  • کندمان — بسته به نوع ماده معدنی و عوامل اقتصادی: حفاری و انفجار برای سنگ بسیار سخت، پیکور، یا بارگیری مستقیم با بیل مکانیکی و لودر
  • بارگیری و حمل — انتقال مواد با لودر و کامیون‌های معدنی به محل فرآوری یا انبار
  • فرآوری — خردایش، آسیاب، جداسازی و شستشو برای جدا کردن ناخالصی‌ها
  • بازیابی و بازسازی زمین — پر کردن گودال‌ها، کاشت گیاه و بازگرداندن زمین به حالت طبیعی یا کاربری دیگر

روش‌های اصلی روباز

  • روباز (Open-pit): برای ذخایر کم‌عمق و گسترده مانند مس، طلا و آهن؛ گودال‌هایی با قطر ۴ تا ۶۰ متر، دیوارهٔ شیب‌دار (batter) و سکوی صاف (berm) برای جلوگیری از ریزش، و رمپ حمل برای کامیون‌ها
  • کواری (Quarrying): برای سنگ‌ها و مصالح ساختمانی مانند ماسه، گرانیت، سنگ لاشه، شن، سنگ‌های آذرین، سنگ‌آهک و مرمر؛ مشابه روباز، با این تفاوت که مواد منفجره فقط برای ایجاد سطح آزاد به‌کار می‌رود
  • رگه‌ای (Strip mining): عمدتاً برای زغال‌سنگ در لایه‌های افقی دامنه‌های پرشیب
  • برداشتن قلهٔ کوه (Mountaintop removal): برداشتن بخش بالایی کوه برای دسترسی به ذخیره، عمدتاً برای زغال‌سنگ
  • دیوارهٔ بلند (Highwall mining): روشی سطحی بر پایهٔ مته‌های مارپیچ برای رگه‌های زغال‌سنگ

مزایا و معایب

استخراج روباز هزینهٔ کمتر نسبت به معادن زیرزمینی، ایمنی بیشتر برای کارگران، بازدهی بالاتر، سهولت تولید انبوه، امکان استخراج انتخابی، نیروی کار کمتر، نبود محدودیت در انتخاب ماشین‌آلات سنگین و تخلیهٔ آسان آب را به همراه دارد. معایب آن تخریب زمین، آلودگی آب و هوا، نیاز به فضای بزرگ و لزوم بازسازی زمین پس از پایان عملیات است.

5-3

سیستم خردایش (سنگ‌شکن)

سنگ‌شکن‌ها مواد اولیهٔ استخراج‌شده را تا ابعاد لازم برای مراحل بعدی تولید خرد می‌کنند. سنگ‌ها در برابر خرد شدن واکنش‌های متفاوتی دارند — برخی به‌راحتی خرد می‌شوند، برخی پودر می‌شوند و برخی بسیار مقاوم و ساینده‌اند — از این‌رو سنگ‌شکن بر اساس فرسایش، سختی، ابعاد و رطوبت سنگ انتخاب می‌شود. سرعت حرکت سطح خردکننده بین ۰٫۵ تا ۱٫۵ متر بر ثانیه است. انواع سنگ‌شکن فکی، مخروطی، ضربه‌ای، چکشی و استوانه‌ای است. در نانگرد مواد اولیه با کامیون در سیلوی فیدر تخلیه و پس از خردایش با نوار نقاله به دپو منتقل می‌شوند و خط سنگ‌شکن از دو دستگاه فک و کوبیت تشکیل شده است.

سنگ‌شکن فکی

از یک فک ثابت و یک فک متحرک تشکیل شده است؛ حرکت فک متحرک از طریق شافت خارج‌از‌مرکز که با تسمه و پولی به موتور متصل است تأمین می‌شود. مواد تحت نیروی فشاری (و گاه ضربه‌ای یا برشی) خرد می‌شوند. فاصلهٔ بالای دو فک را دهانه و فاصلهٔ پایین را گلوگاه می‌نامند. سنگ‌شکن چرخشی نیز با همین اصل و با دو مخروط ناقص کار می‌کند که مخروط میانی درون بدنهٔ ثابت حرکت چرخشی دارد.

سنگ‌شکن کوبیت (ضربه‌ای)

در کوبیت عمل شکستن سنگ از طریق دوران روتور و با ضربه انجام می‌شود؛ برخلاف هیدروکن که با فرسایش خرد می‌کند. سنگ از دهانهٔ شیب‌دار وارد می‌شود، به روتور برخورد می‌کند، به دیوارهٔ بالایی پرتاب شده و می‌شکند و این کار تا رسیدن به اندازهٔ لازم تکرار می‌شود. کوبیت برای مصالح کوهی یا رودخانه‌ای با اندازهٔ ۱۰ تا ۱۵ سانتی‌متر به‌کار می‌رود و برای مواد نرم استفاده نمی‌شود. خط نانگرد دارای کوبیت HS10 است.

  • فیدر یا تغذیه — کاملاً اتوماتیک، با امکان تغذیهٔ دستی
  • روتور — هستهٔ اصلی و متحرک دستگاه با ۲ تا ۶ پرهٔ فولادی
  • سندان — قطعهٔ فولادی روی دیوارهٔ داخلی که سنگ بر اثر برخورد با آن خرد می‌شود
  • چکش — سوار بر روتور و واردکنندهٔ نخستین ضربه به مواد
  • قطعات یدکی — چکش، سندان، سقفی، جاسندانی، سندان توپر و خشاب چکش

ویژگی‌های کوبیت

  • تعمیر و نگهداری آسان — همهٔ قطعات جداگانه باز و در محل تعمیر می‌شوند
  • قابل تنظیم — همهٔ اجزا نسبت به نوع، قطر و جنس سنگ ریگلاژ می‌شوند
  • دسترسی آسان به قطعات یدکی و جلوگیری از توقف طولانی
  • قدرت خردکنندگی بالاتر به‌دلیل سطوح برخورد بیشتر و سرعت بیشتر روتور
  • تولید باکیفیت — سنگ‌های چندضلعی منتظم برای آسفالت و بتن؛ در نانگرد این ویژگی درصد تورق بالاست را کم می‌کند (هرچه دانه‌بندی درشت‌تر، احتمال تورق بیشتر)
  • مصرف انرژی کمتر به‌دلیل روتور سنگین و اینرسی آن
  • راندمان بالا به‌دلیل تعمیر سریع
5-4

روش استخراج معدن نانگرد

عملیات استخراج در معدن نانگرد به‌صورت پلکانی انجام می‌شود. با توجه به ارتفاع کم منطقه و امکان دسترسی به بالاترین نقطه، با طراحی یک رمپ و ایجاد سه پله کار استخراج از بالاترین نقطه شروع شده است که راندمان استخراج را بالا می‌برد. چون ماده معدنی سنگ لاشه است، باطلهٔ چشمگیری وجود ندارد و بیشترین باطله در کوهپایه‌های بخش جنوبی و آبراهه‌هاست. بخش سطحی به‌طور میانگین ۲۰ تا ۷۰ سانتی‌متر خاک دارد که پیش از استخراج با بلدوزر جمع‌آوری می‌شود تا کیفیت محصول پایین نیاید، در محلی با دسترسی به رمپ جمع و با بیل مکانیکی به بخش باطله منتقل می‌شود.

نوع دیگری از باطله در فرآوری جدا می‌شود: دانه‌بندی کوچک‌تر از ۴ میلی‌متر با سرند جدا و با نوار نقاله به دپوی باطله منتقل می‌شود؛ زیرا اگر این ریزدانه‌ها از ماده معدنی جدا نشوند، کیفیت ماسه و بیس تولیدی را کاهش می‌دهند. نزدیک‌ترین محل به خط سنگ‌شکن برای باز کردن سینه‌کاری با سه پله انتخاب شده است. با توجه به بالاتر بودن قیمت بالاست، بهره‌بردار سعی دارد تولید بالاست را افزایش دهد که بر عملیات استخراج و طراحی خط سنگ‌شکن اثرگذار است.

ماده معدنی سختی بالایی دارد، اما به‌دلیل وجود گسل‌های فراوان کاملاً ترک‌خورده است؛ به‌طوری‌که استخراج با بلدوزر و پیکور انجام می‌شود. عمدهٔ تولید با بلدوزر است که ابتدا زمین را ریپر می‌زند و سپس با تیغه بار را برای بارگیری با بیل مکانیکی جمع می‌کند؛ مناطقی که با بلدوزر کنده نمی‌شوند با پیکور کار می‌شوند. بار با کامیون‌های ده‌چرخ به سیلوی سنگ‌شکن منتقل می‌شود و هر سیکل بارگیری به‌طور میانگین ۱۵ تا ۲۰ دقیقه طول می‌کشد. سپس سنگ‌شکن بار را به بالاست، شن بادامی، شن نخودی و ماسه تبدیل می‌کند. عدم استفاده از انفجار و سرعت بالای استخراج با بلدوزر و پیکور، هزینهٔ کندمان را به شکل چشمگیری کاهش داده است. طبق عملیات اکتشافی سال ۱۳۹۹، ماده معدنی تا عمق ۲۴ متری همین خصوصیات را دارد.

این معدن وسعت بسیار بالایی (۱۹۰ هکتار) دارد و پیش‌بینی می‌شود ذخیرهٔ آن بالای ۵۰ میلیون تن باشد که در حال حاضر بیش از ۲۳ میلیون تن آن توسط سازمان صمت تأیید شده است. با توجه به این پتانسیل، بهره‌بردار قصد دارد با افزودن دو خط سنگ‌شکن و ایجاد دو سینه‌کار جدید تولید معدن را افزایش دهد.

کنترل گرد و غبار و آب

برای جلوگیری از ایجاد گرد و خاک و آلودگی هوا، سنگ‌شکن به آب نیاز دارد؛ به همین منظور بهره‌بردار مجوز یک حلقه چاه سطحی را گرفته است که روزانه ۶ تا ۱۰ هزار لیتر آب دارد. برای خطوط جدید احتمالاً به چاه‌های دیگری نیاز است که باید روال قانونی آن طی شود.

5-6

ابعاد پله‌ها، جهت پیشروی و حمل‌ونقل

ابعاد پله‌ها

  • پلهٔ اول (بالایی): گسترده‌ترین پله با طول تا ۳۰۰ متر و عرض ۵ تا ۳۰ متر؛ در قسمت وسط تمام شده و فقط منطقه‌ای به عرض ۱۰ متر به‌عنوان رمپ دسترسی مانده و در سمت چپ و راست فعال است. رمپ از جنس ماده معدنی است و قابل برداشت است.
  • پلهٔ دوم: بهترین مصالح معدن — ابعاد بزرگ‌تر و درصد بیشتر بالاست پس از خردایش؛ طول تا ۱۰۰ متر و عرض ۲۰ تا ۵۰ متر.
  • پلهٔ سوم: هنوز تکمیل نشده و با پیشرفت پلهٔ دوم پیش می‌رود. هرچه تعداد پله‌ها بیشتر شود فاصله تا سیلوی سنگ‌شکن و سیکل بارگیری کمتر می‌شود.
  • شیب دیوارهٔ پله‌ها ۵۰ تا ۷۵ درجه است و با توجه به شکستگی‌های ماده معدنی، برای ایمنی بیشتر نباید از ۷۵ درجه بیشتر شود.
  • برای باز کردن پلهٔ چهارم باید رمپ دسترسی پلهٔ اول به‌طور کامل برداشته و رمپ جدیدی در بخش جنوبی احداث شود.

خطوط جدید

قرار است دو خط سنگ‌شکن دیگر احداث شود که هر خط پیمانکار و سینه‌کار جداگانه دارد و استخراج در آن‌ها نیز از بالاترین ارتفاع انجام می‌شود. طراحی این سینه‌کارها برای سیکل بارگیری حدود ۱۰ دقیقه است: نزدیک‌ترین محل به سیلوی سنگ‌شکن ابتدا باز می‌شود و پس از احداث رمپ دسترسی اولیه در بخش جنوبی، با سه پله به بالاترین ارتفاع می‌رسد.

انتخاب جهت پیشروی

هر سینه‌کار پیمانکار جداگانه دارد و در محدودهٔ تعیین‌شده زیر نظر مسئول فنی فعالیت می‌کند. خطوط سنگ‌شکن در بخش جنوبی معدن‌اند و سینه‌کارها به‌سمت شمال پیشروی می‌کنند؛ پس از رسیدن به انتهای کوه ارتفاع سینه‌کار کاهش می‌یابد.

حمل‌ونقل ماده معدنی و باطله

بارگیری با بیل مکانیکی و حمل با کامیون یا دامتراک انجام می‌شود و سیکل پله‌های دوم و سوم به‌دلیل نزدیکی به سیلوی سنگ‌شکن کوتاه‌تر است. محصول پس از فرآوری با لودر در نزدیکی نوارهای تخلیهٔ سنگ‌شکن دپو می‌شود. دو نوع باطله وجود دارد: خاک سطحی که با بلدوزر جمع و در شمال سنگ‌شکن دپو می‌شود، و خاک ۰ تا ۴ میلی‌متری سرند اول که در جنوب سنگ‌شکن دپو می‌شود. باطله‌برداری برای خطوط دوم و سوم را می‌توان برای مسطح کردن محدودهٔ سنگ‌شکن به‌کار برد و در هزینه و زمان صرفه‌جویی کرد.

منبع: طرح تمدید بهره‌برداری معدن نانگرد، گروه توسعه زیرساخت بهمن، زمستان ۱۴۰۳.